|
|
GRZYBY WIELKOOWOCNIKOWE WYSTĘPUJĄCE NA OSZARZE GDAŃSKA |
Marcin S. Wilga -
Gdańsk
Wstępny wykaz ginących i
zagrożonych gatunków macromycetes
w Lasach Oliwskich (Trójmiejski Park Krajobrazowy)
Prowadzone od wieków zmiany w leśnym środowisku przyrodniczym, m.in. wylesienia i dewastacje, zniekształcenia składu gatunkowego drzewostanów, usuwanie wywrotów i złomów oraz prowadzenie gospodarki pod kątem maksymalizacji produkcji drewna (po 1995 r. w rejonie Trójmiasta proces ten wyraźnie nasilił się – własne obserwacje), rabunkowy zbiór owoców runa leśnego, melioracje odwodniające i skażenia chemiczne – doprowadziły do zmniejszenia bądź zaniku populacji wielu gatunków roślin, grzybów i zwierząt. Część gatunków przystosowała się jednak do nowych, stworzonych przez człowieka warunków egzystencji i obecnie występuje także w leśnych i nieleśnych ekosystemach zastępczych. Zjawisko to dotyczy również niektórych grzybów wielkoowocnikowych. Na nowych siedliskach mikobiota [inna nazwa grzybów] należąca do symbiotroficznych ryzobiontów [grzyby mikoryzowe, wchodzące w symbiozę z roślinami] jako partnera wybrała także obce, introdukowane do Polski gatunki drzew, występujące naturalnie w strefie klimatu umiarkowanego Azji i Ameryki Północnej. Należy to tłumaczyć bliskim pokrewieństwem wielu gatunków drzew rodzimych i obcych, a także szerokim zasięgiem występowania części mikobioty – gatunki kosmopolityczne. Gatunki obce w dendroflorze [rośliny drzewiaste] stają się też gospodarzem dla niektórych pasożytniczych ksylobiontów [gatunki występujące na żywych drzewach]. Interesujące jest również zjawisko częstszego występowania niektórych taksonów na obszarach przyrodniczo zubożonych niż w biotopach naturalnych lub półnaturalnych. Przykładem może być flagowiec olbrzymi (Meripilus giganteus), który na obszarach leśnych występuje stosunkowo rzadko, preferuje drzewa przydrożne, rosnące na cmentarzach oraz w miejskich i wiejskich parkach. Do grzybów często występujących na siedliskach wtórnych (segetalnych i ruderalnych) należą taksony azotolubne, np. wyrastające na zwierzęcych odchodach (gatunki koprofilne) i na kompoście. Siedliska z takimi bazami troficznymi występują m.in. na terenach ogródków działkowych położonych w miastach. Na obszarach zurbanizowanych od dawna napotykano pieczarkę szlachetną (Agaricus bitorquis), zwaną też “pieczarką miejską”. Owocniki wyrastały m.in. w miejskich parkach, w obrębie zieleńców, na wysypiskach ziemi, w szczelinach płyt chodnikowych i spękaniach asfaltu. Znaczne zróżnicowanie mikrobiotopów wynika z faktu, że gatunki z rodzaju Agaricus należą do pedobiontów, tj. grzybów żyjących w glebie oraz ściółce i nie wymagających współsymbionta (drzewa, krzewu, rośliny zielnej itp.). Na terenie Gdańska, w czerwcu 1999 r. owocniki pieczarki szlachetnej obserwowano w kilkunastu miejscach, m.in. w szczelinie wyasfaltowanego chodnika przy ul. Płk. Wilka-Krzyżanowskiego i na pobliskim torowisku tramwajowym przy al. Wojska Polskiego, na trawniku przy ul. Abrahama – róg ul. Norblina, między betonowymi płytami na podwórku przy ul. Partyzantów 91/93. Tworzenie na obszarach miejskich zadrzewień: zieleńców, parków, przyulicznych szpalerów itp., przyczyniło się do powstania dogodnych warunków siedliskowych dla niektórych grzybów wielkoowocnikowych należących do pasożytniczych i saprotroficznych ksylobiontów oraz symbiotroficznych ryzobiontów. Przykładem może być zimówka (płomiennica) aksamitnotrzonowa (Flammulina velutipes), która w końcu lutego 1999 r. wytworzyła dwa owocniki na pniu wierzby iwy, rosnącej przy ul. Traugutta 5. Na początku lat 90., przez trzy sezony jesienno-zimowe obserwowano zimówkę owocnikującą u podstawy pnia wierzby kruchej, zlokalizowanej przy ul. Żeglarskiej. Na drzewie zauważono także inny gatunek ksylobionta – łuskwiaka niszczącego (Pholiota destruens), którego owocniki pojawiły się dwukrotnie w październiku w latach 1994-95. Ten sam gatunek prawdopodobnie przyczynił się do uschnięcia topoli, która rosła przy ul. Braci Lewoniewskich. Owocniki łuskwiaka niszczącego obserwowano także na topoli czarnej, rosnącej na terenie Politechniki Gdańskiej przy skanalizowanym Potoku Królewskim. W sierpniu 1999 r., w pobliżu kościoła przy ul. M. Gomółki zauważono kolonię owocników flagowca olbrzymiego, która wyrosła na pniu buka. Kolejne stanowisko tego gatunku zlokalizowano przy ul. Grunwaldzkiej 18 we Wrzeszczu; kolonia owocników pojawiła się u podstawy pnia martwego buka. W 2001 roku flagowiec pojawił się w politechnicznym parku; wyrósł na pniaku wiązu górskiego. W latach 60. na drewnianych (sosnowych ?) podkładach torów tramwajowych mało używanej, obecnie nieistniejącej bocznicy przy ul. Wita Stwosza pojawiały się owocniki twardziaka łuskowatego (Lentinus lepideus). Inną ciekawostką było wytworzenie owocników kubecznika pospolitego (Crucibulum laeve) na mokrej płycie pilśniowej, porzuconej na zboczu nasypu nieczynnej linii kolejowej Gdańsk-Kokoszki (rejon ul. Wita Stwosza w Oliwie; zwykle ten saprotroficzny [odżywiający się martwą materią], pospolity gatunek pojawia się na opadłych gałęziach drzew liściastych). Do grzybów nadrzewnych należy gmatwek dębowy (Daedalea quercina), zasiedlający rodzime dęby. Egzemplarz napotkany przy al. Wojska Polskiego 46 we Wrzeszczu opanował amerykański dąb czerwony; owocnik wyrósł w miejscu odcięcia konaru, dokonanego w ramach zabiegów pielęgnacyjnych. Z kolei przy ul. Wałowej, na pniu dębu pojawił się spory owocnik ozorka dębowego (Fistulina hepatica). Na murszejących pniach zabytkowych lip, rosnących wzdłuż al. Zwycięstwa w Gdańsku, przez kilka lat w końcu października obserwowano pojawianie się owocników boczniaka ostrygowatego (Pleurotus ostreatus). Ten sam gatunek egzystuje na uszkodzonych drzewach na starym cmentarzu położonym w rejonie Oruni. Innym “miejskim” gatunkiem grzyba jest twardzioszek przydrożny (Marasmius oreades), obserwowany na trawnikach, np. przy ul. Polanki na wysokości meczetu. Gatunek ten wchodzi w związki symbiotyczne z trawami, tworząc niekiedy tzw. czarcie kręgi, powstałe w wyniku koncentrycznego rozrostu grzybni. W tym samym rejonie Gdańska, w czerwcu 1999 r., przy ul. Polanki 101 na martwym pniu klonu jesionolistnego wyrosły owocniki żagwi łuskowatej (Polyporus squamosus). Na siedliskach antropogenicznych można spotkać borowika ponurego (Boletus luridus). W czerwcu i lipcu 1999 r. owocniki jego pojawiły się m.in. pod starymi dębami rosnącymi przy ul. M. Skłodowskiej-Curie – róg ul. Dębinki oraz w parku przy ul. Traugutta obok stadionu Klubu Sportowego “Lechia”. Kolonie owocników napotkano też w parku na terenie Politechniki Gdańskiej. Miejsce to znane jest z bogatej, rodzimej i egzotycznej dendroflory. Gatunek ten zlokalizowano pod trzema gatunkami dębów: dębem szypułkowym, bezszypułkowym i burgundzkim. Interesujący, ze względu na kształt pnia (podłużny skręt włókien), egzemplarz dębu czerwonego został opanowany przez żółciaka siarkowego (Laetiporus sulphureus) (owocnik wyrósł w początkach czerwca 1999 r.). Na obszarze Gdańska pasożytuje on na wielu drzewach – na gatunkach rodzimych oraz egzotycznych; jego owocniki obserwowano m.in. na kilku egzemplarzach wierzb (ul. Pomorska) oraz na topoli białej (ul. Polanki 125), dębie (ul. Dębinki – róg ul. Smoluchowskiego), robinii akacjowej (ul. Sobótki) oraz na skrzydorzechu kaukaskim (park im. A. Mickiewicza w Oliwie). Na terenie Politechniki Gdańskiej zauważono egzemplarz dębu bezszypułkowego zasiedlony przez czyrenia dębowego (Phellinus robustus), a na brzozie brodawkowatej w 1995 r. wyrosły owocniki porka brzozowego (Piptoporus betulinus), który spowodował prawdopodobnie uschnięcie drzewa. Pod tym gatunkiem brzozy posadzonym w parku napotkano dwa grzyby mikoryzowe: koźlarza babkę (Leccinum scabrum) oraz gołąbka grynszpanowego (Russula aeruginea). Ten ostatni gatunek napotykano w latach 60. pod brzozami, na stoku nieczynnego nasypu kolejowego pomiędzy ul. Grunwaldzką i Wita Stwosza. Do symbiotroficznych ryzobiontów, rosnących we wspomnianym politechnicznym parku, należy także gołąbek winny (Russula cfr. xerampelina); gatunek ten charakteryzuje się dużą zmiennością w ubarwieniu. Na tym samym obszarze dość często widywano podgrzybka złotawego (Xerocomus chrysenteron), wyrastającego pod leszczyną turecką, dębem szypułkowym, grabem zwyczajnym oraz żywotnikiem zachodnim. Pokrewny gatunek – podgrzybek czerwonawy (X. rubellus) pojawił się w 2000 i kolejnym roku na trawniku pod lipą, w szpalerze rosnącym przy ul. Żeglarskiej, oraz pod dębem czerwonym na zieleńcu – plac im. Gen. S. Maczka we Wrzeszczu (owocniki wyrastały nawet ze szpar kamiennego murku okalającego ów zieleniec). Przedstawicielem workowców (Ascomycetes) była dzieżka pomarańczowa (Aleuria aurantia), której apotecja pojawiły się w 1998 r. przy pniaku ściętego wiązu. Innym przedstawicielem tej klasy jest próchnilec gałezisty (Xylaria hypoxylon) – forma konidialna, rosnący na pniaku lilaka. Z przekazów ustnych wynika, że w politechnicznym parku w latach 70. i 80. zbierano owocniki smardza jadalnego (Morchella esculenta). W 1996 r. owocnik smardza stwierdzono w starej Oliwie, w dolinie Zaklęsy; wyrósł w kępie klonów w miejscu mocno zanieczyszczonym. Z wnętrzniaków (Gasteromycetes) notowany był tęgoskór brodawkowany (Scleroderma verrucosum), który wyrósł na trawniku pod klonem polnym oraz pod dębem bezszypukowym. Gatunek ten obserwowany był także na cmentarzu komunalnym Srebrzysko. W dwóch miejscach zauważono maślankę wiązkową (Hypholoma fasciculare), wyrosłą na murszejącym pniu żywego dębu szypułkowego oraz na pniaku (Politechnika Gdańska – park). Rodzaj Coprinus reprezentowany jest przez 5 gatunków: czernidłak gromadny C. disseminatus, błyszczący C. micaceus, kołpakowaty C. comatus, pospolity C. atramenrarius oraz Coprinus cfr. domesticus, którego zauważono w kościele pod wezwaniem św. Piotra i Pawła w Gdańsku. W drugiej dekadzie czerwca 1999 r. zlokalizowano dwa stanowiska strzępiaka ceglastego (Inocybe patouillardii): jedno na niewielkiej skarpie porośniętej przez żywotnika zachodniego przy ul. M. Skłodowskiej-Curie – róg ul. Dębinki, drugie w parku na terenie Politechniki Gdańskiej w otoczeniu lipy; owocniki pojawiły się w licznych koloniach. Gatunek ten preferuje gleby żyzne i wapienne. Na terenie Politechniki zaobserwowano także muchomora sromotnikowego (Amanita phalloides), który wyrósł pod dębem szypułkowym. W przyległym parku, pod brzozą brodawkowatą stwierdzono występowanie muchomora czerwonego (Amanita muscaria). Gatunkiem ściśle chronionym, który zanotowano w Gdańsku jest purchawica olbrzymia (Langermannia gigantea). Znane są dwa jej stanowiska; pierwsze to cmentarz komunalny Srebrzysko, gdzie owocnikowała w 1990 r., drugie – porośnięty trawą teren na osiedlu Przymorze. Purchawica wymaga gleb żyznych i wyrasta na łąkach, polach, w parkach oraz skrajach lasów. W 1995 r. niecałe 100 m od ul. Batorego we Wrzeszczu, na skraju Jaśkowego Lasu zauważono kolejny gatunek pod ścisłą ochroną; był nim szmaciak gałęzisty (Sparassis crispa), a owocnik wyrósł na sosnowym pniaku. Ostatnio stwierdzonym gatunkiem jest naparstniczka czeska (Verpa bohemica), której owocniki pojawiają się nieregularnie od kilku lat w zanieczyszczonym przyosiedlowym lesie. Położony jest on w obrębie wymienionego powyżej Jaśkowego Lasu, stanowiącego zadrzewioną enklawę w Gdańsku, należącą do otuliny Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. Pełny wykaz 37 gatunków grzybów makroskopowych, stwierdzonych na zurbanizowanym obszarze Gdańska przedstawiono w Tab. 1. Tab. 1. Wykaz gatunków grzybów makroskopowych występujących na zurbanizowanym obszarze Gdańska
Oznaczenie użytych symboli: Siedliska wtórne, powstałe wskutek działalności gospodarczej człowieka, są z powodzeniem zasiedlane przez szereg gatunków grzybów makroskopowych. Część z nich należy do pasożytów drzew (pasożytnicze ksylobionty), przyczyniając się do wcześniejszego zamierania swojego żywiciela; przykładem może być żółciak siarkowy, atakujący zwłaszcza starodrzew. Do częstych pedobiontów występujących w miastach należą pieczarka szlachetna oraz czernidłaki: kołpakowaty i pospolity. Literatura podaje, że pieczarka szlachetna szczególnie silnie chłonie szkodliwe substancje z zanieczyszczonego środowiska, np. związki ołowiu pochodzące ze spalin pojazdów samochodowych. Niektóre saprotrofy, a wśród nich zwłaszcza grzyby mikoryzowe, sprzyjają egzystencji miejskiej dendroflory. Niestety, wyrosłe owocniki i grzybnie najczęściej są bezmyślnie niszczone. Zniszczenie w politechnicznym parku młodego, nie w pełni rozwiniętego owocnika grzyba należącego do rodzaju Amanita, spowodowało trudność w oznaczeniu gatunku; prawdopodobnie był nim muchomor twardawy. Praca zrealizowana w oparciu o artykuł
autora pt. “Grzyby makroskopowe (macromycetes) występujące na obszarze Gdańska”,
opublikowany w Acta Botanica Cassubica zeszyt 1. Lista macromycetes została uzupełniona
o kilka nowych gatunków.
|
Powrót do strony Marcina S. Wilgi
|