| Lista członków klubu | Strony członków klubu | Forom dyskusyjne klubu | Nasze wyprawy | Atlas grzybów | Przepisy |
| Status klubu | Email klubu | >>> Uwaga strona w budowie !!!

EKOLOGIA GRZYBÓW LEŚNYCH

Ważnym kryterium jest budowa plechy i sposób rozmnażania. Wymienia się w związku z tym 5, w najnowszych opracowaniach mikologicznych nawet 7 podstawowych jednostek systematycznych – klas: pragrzyby (Archimycetes), glonowce (Phycomycetes) oraz podstawczaki (Basidiomycetes) i workowce (Ascomycetes). Do klasy podstawczaków należy większość znanych nam rodzajów grzybów, m.in. borowiki, podgrzybki, maślaki, czernidłaki, gąski, zasłonaki, strzępiaki, surojadki czyli gołąbki, mleczaje, purchawki, rzadkie gwiazdosze; wytwarzają one zarodniki na sterygmach wyrastających na wydłużonych tworach, tzw. podstawkach basidium. Do grupy czwartej – workowców (woreczniaków) – zaliczono piestrzenice, smardze, dzieżki, kustrzebki oraz uchówki i czarki. Zarodniki u tych grzybów są wytwarzane wewnątrz miniaturowych, wrzecionowatych worków – ascus (l. mnoga – asci), rozmieszczonych na górnej powierzchni owocników. Klasa piąta, tj. grzyby niedoskonałe (Deuteromycetes = Fungi imperfecti), została utworzona sztucznie; należą do niej te gatunki, których nie udało się zaliczyć do czterech wyżej wymienionych jednostek systematycznych. Przedstawiciele tej klasy rozmnażają się jedynie wegetatywnie.

Grzyby, w szczególności także omawiane gatunki leśne, mają ogromne znaczenie gospodarcze. Jest wiele gatunków pożytecznych oraz znaczna ilość gatunków o różnym stopniu szkodliwości dla lasu (patrz podsumowanie). Znaczenie ich najlepiej opisać w ujęciu ekologicznym, czyli środowiskowym. Grzyby leśne można podzielić na 5 podstawowych grup ekologicznych; są to w kolejności:

1 - pasożytnicze kormobionty
2 - pasożytnicze lub saprotroficzne ksylobionty
3 - saprotroficzne pedobionty
4 - symbiotroficzne ryzobionty
5 - pasożytnicze lub saprotroficzne allobionty.

Pierwszy człon nazwy odnosi się do typu biologicznego, drugi dotyczy siedliska (biotopu), na którym grzyby występują; nazwa została utworzona w oparciu o wyrazy greckie, przedstawione poniżej w zapisie fonetycznym:
[kormos] – gałąź
[ksylon] – drewno
[pedon] – ziemia
[rhidza] – korzeń
[allos] – tu: inny

Mikrobiotopem pasożytniczych kormobiontów, należących do grzybów mikroskopijnych, są liście, gałęzie, owoce, szyszki. Sporo chorób drzewostanów wywołanych jest przez przedstawicieli tej grupy ekologicznej, np. parch osikowy, holenderska choroba wiązów, mączniak dębowy, czerniak klonowy i inne. W środowisku leśnym wiele czynników biotycznych i abiotycznych sprzyja rozwojowi kormobiontów; są to: niewłaściwy dobór gatunkowy nasadzeń i wprowadzanie monokultury na dużych obszarach, zdegradowanie i zachwaszczanie gleby oraz jej chemiczne zanieczyszczanie (najczęściej są to skażenia ze strony przemysłu i ruchu drogowego), odwodnianie terenu poprzez melioracje itp. Ciekawostką jest występowanie wśród kormobiontów grzybów dwudomowych, tzn. takich, które dla pełnego cyklu rozwojowego potrzebują aż dwóch gatunków roślin żywicielskich. Przykładem grzyba dwudomowego jest rdza źdźbłowa; część swojego rozwoju odbywa ona na liściach berberysu, a pozostałą na zbożu. Innym gatunkiem dwudomowym jest Pucciniastrum padi, występujący na szyszkach świerka oraz liściach czeremchy.

Kolejną grupę ekologiczną stanowią pasożytnicze lub saprotroficzne ksylobionty (saproksylobionty). Są również gatunki określane mianem sapropasożytów, łączące w sobie oba typy biologiczne. Pasożyty zasiedlają pnie i konary, niekiedy korzenie żywych drzew i krzewów. Natomiast bazą pokarmową saprotrofów, czyli roztoczy, są pniaki oraz martwe drzewa i krzewy. Pasożyty stanowią nieraz poważne zagrożenie dla leśnych upraw i mają znaczący wpływ na sukcesję ekologiczną na tym terenie. Ze względu na siedlisko, gatunki z tej grupy można zaliczyć do trzech podgrup; są to ksylobionty pniowe, korzeniowe i takie, które wyrastają na grubszych gałęziach drzew i krzewów. Znamy również grzyby o szerszym siedlisku, np. występujące zarówno na pniach, jak i na grubszych konarach; przykładem jest monetka kleista (Oudemansiella mucida). Można również dokonać podziału ze względu na rodzaj gospodarza, czyli żywiciela. I tak wyróżniamy ksylobionty występujące wyłącznie na drzewach i krzewach iglastych, liściastych lub na jednych i drugich. Do najbardziej znanych, na ogół pospolicie występujących ksylobiontów należą: wymieniony już hubiak pospolity, czyreń dębowy (Phellinus robustus), włóknouszek (notek) promienisty (Inonotus radiatus), żółciak siarkowy (Laetiporus sulphureus), pniarek obrzeżony (Fomitopsis pinicola), porek brzozowy (Piptoporus betulinus), rzadszy ozorek dębowy (Fistulina hepatica), lakownica spłaszczona (Ganoderma lipsiense), opieńka miodowa (Armillariella mellea) sensu lato (nazwa zbiorowa obejmująca 5 różnych gatunków), korzeniowiec wieloletni (Heterobasidion annosum). Niektóre taksony z omawianej grupy ekologicznej zasiedlają ściśle określone gatunki drzew-żywicieli; np. rzadki czyreń sosnowy (Phellinus pini), jak sama nazwa wskazuje, występuje na sośnie (na okazach dojrzałych i w stadium starodrzewu), a żółciak siarkowy pasożytuje na obu rodzimych gatunkach dębów, na egzotycznym dębie czerwonym, także na topolach, wierzbach, skrzydłorzechu kaukaskim i robinii akacjowej. Hubiak pospolity opanowuje głównie buki, brzozy, graby; jest spotykany sporadycznie na olszy szarej i czarnej – ma więc dość szeroką bazę pokarmową. Spośród wyżej wymienionych gatunków szczególnie duże straty w gospodarce leśnej wywołuje opieńka miodowa (Armillariella mellea s.l.) oraz korzeniowiec wieloletni (Heterobasidion annosum). Porażone przez pasożytnicze ksylobionty drzewa ulegają zgniliznom: szarej, białej, czarnej, brunatnej, oraz sinicom; nazwa wiąże się z przebarwieniem drewna żywiciela, opanowanego przez te grzyby. Te same czynniki wymienione przy omawianiu kormobiontów, sprzyjają rozwojowi ksylobiontów. Innym czynnikiem, wcześniej nie podawanym, jest obłamywanie konarów drzew przez silne wiatry i śnieżne nawisy, a także bardzo częste uszkadzanie kory przez drwali w trakcie zrywki drewna (grzybowe patogeny wnikają przez powstałe ubytki kory). Czynnikiem sprzyjającym rozwojowi ksylobiontów jest także oparzelina kory. Zjawisko to polega na pękaniu i odpadaniu kory drzew wskutek nadmiernej temperatury; ma to miejsce na obszarze, gdzie dokonano częściowego wyrębu i pozostawiono bez naturalnej osłony resztę drzew – nie dostosowanych do silnego nasłonecznienia (zjawisko to często można zaobserwować w drzewostanach bukowych). Analogiczne zjawisko ma miejsce po leśnych pożarach. Na okaleczonych w ten sposób (i w konsekwencji osłabionych drzewach) licznie występują owocniki sapropasożytów, np. buki opanowuje hubiak pospolity, pniarek obrzeżony i in.

Następna grupa ekologiczna to saprotroficzne pedobionty. Występują one w próchnicy i ściółce, przyczyniając się do jej humifikacji. Powoduje to lepsze zaopatrzenie roślin w niezbędne składniki pokarmowe (sole mineralne), co prowadzi do bujniejszego wzrostu drzewostanów. Do grupy tej należy wiele grzybów wielkoowocnikowych, takich jak: czubajka kania (Macrolepiota procera) i czubajka czerwieniejąca (M. rhacodes), wszystkie gatunki leśnych pieczarek (rodzaj Agaricus) oraz gałęziaków (Ramaria) i większość czernidłaków (Coprinus); czernidłak błyszczący (Coprinus micaceus) i czernidłak gromadny (C. disseminatus) wyrastają na murszejącym drewnie – należą więc do ksylobiontów. Z grzybów mikroskopijnych najbardziej znanymi rodzajami z omawianej grupy są: kropidlak (Aspergillus) i pędzlak (Penicilium). Ze względu na rodzaj siedliska (podłoża), gatunki z grupy pedobiontów zaliczane są do trzech podgrup: pedobiontów owocnikujących w ściółce liściastej, iglastej lub mieszanej.

Kolejna grupa to symbiotroficzne ryzobionty. Gatunki z tej grupy zasiedlają próchnicę i ściółkę oraz, co odróżnia je od grzybów z poprzedniej grupy, wchodzą w związki mikoryzowe z wieloma drzewami, krzewami i roślinami zielnymi. Rozróżniamy zasadnicze dwa rodzaje mikoryzy: ektotroficzną i endotroficzną. Gatunki grzybów tworzących mikoryzę pierwszego rodzaju powodują powstawanie ze strzępek grzybni na korzeniach współsymbiontów opilśni, czyli mufki. Natomiast strzępki grzybni gatunków tworzących mikoryzę drugiego rodzaju wnikają do włośników korzeni (a nawet do całej rośliny), gdzie są częściowo trawione; ten rodzaj mikoryzy dotyczy głównie roślin zielnych, np. storczyków. Mikoryza jest korzystna dla obu organizmów. Grzyby dostarczają drzewom więcej wody i związków mineralnych z gleby, w rewanżu drzewa zaopatrują grzyby w niezbędne związki wzrostu. Badania wykazały, że nie nastąpi prawidłowy rozwój drzewostanów bez udziału symbiotroficznych ryzobiontów, szczególnie na siedliskach jałowych. Grzyby mikoryzowe wytwarzają taż związki antybiotyczne, którymi zwalczają inne gatunki glebowych organizmów, potencjalnych pasożytów drzew. Do omawianej grupy ekologicznej zaliczamy wiele pospolitych grzybów: borowiki, maślaki, pieprzniki, gąski, koźlarze itp. Są wśród nich i takie taksony, które współżyją wyłącznie z jednym określonym rodzajem lub nawet gatunkiem drzewa, np. maślak żółty (Suillus grevillei) oraz dość rzadki na niżu borowiec dęty (Boletinus cavipes) wyrastają tylko pod modrzewiami, maślak zwyczajny (Suillus luteus) występuje pod sosną pospolitą. Rosnący na łąkach twardzioszek przydrożny (Marasmius oreades) współżyje z trawami, tworząc niekiedy wskutek koncentrycznego rozrostu grzybni tzw. czarcie koła.

Do ostatniej grupy ekologicznej – allobiontów – należą te gatunki, których nie udało się zaliczyć do czterech wyżej wymienionych. Ze względu na siedlisko dzielą się one na takie, które występują na runie, na owadach, na odchodach leśnych zwierząt, na innych grzybach. Przedstawicielem podgrupy pierwszej jest płaskosz borówkowy (Exobasidium vaccinii), pasożytujący na liściach borówki brusznicy. Podgrupę drugą reprezentuje maczużnik bojowy (Cordyceps militaris), atakujący leśne owady, ograniczający tym samym liczebność populacji tych zwierząt. Ciekawym gatunkiem jest rzadki, ściśle chroniony podgrzybek pasożytniczy (Xerocomus parasiticus), egzystujący na tęgoskórze pospolitym. Jak się można zorientować, allobionty są albo saprotrofami, albo pasożytami. Wiele grzybów dwudomowych z grupy kormobiontów należałoby zaliczyć do allobiontów wówczas, gdy zasiedlają one rośliny runa leśnego. Ze względu na ważniejszą rolę odgrywaną przez nie okresowo jako kormobionty, w całości zaliczono je właśnie do tej grupy ekologicznej. Do allobiontów należy sporo grzybów niedoskonałych, m.in. niektóre taksony koprofilne, czyli występujące na odchodach zwierząt. Mają one interesujący cykl rozwojowy: dojrzałe zarodniki wegetatywne, osiadające na runie i liściach drzew, są połykane przez zwierzęta roślinożerne w czasie pobierania pokarmu; po wydaleniu odchodów nieuszkodzone zarodniki, mając łatwo dostępną bazę pokarmową kiełkują i tworzą grzybnię. Następnie pojawiają się organy rozmnażania, np. konidiofory, wytwarzające zarodniki (konidia) – i cykl się powtarza.

Podsumowując: grzyby stanowią niezbędny składnik wielu leśnych ekosystemów. Pomimo, że około 85% wszystkich chorób lasu wywołanych jest właśnie przez grzyby, bez nich las nie może istnieć, przynajmniej w dotychczasowej swojej postaci. Należy przy tym wspomnieć, że choroby lasu, powodujące niekiedy zmiany w sukcesji ekologicznej, nieraz znaczne straty gospodarcze, występują zwykle na obszarach o sztucznych nasadzeniach, najczęściej w monokulturach (zwłaszcza sosny i świerka), a także na obszarach gdzie rosną gatunki pochodzące z innych stref leśno-klimatycznych. Również lasy skażone przez opady zanieczyszczeń, emitowanych głównie przez zakłady przemysłowe, lokalne – stosujące niskiej jakości zasiarczony węgiel kotłownie, za także przez samochody, częściej narażone są na choroby. Wiele grzybów pomaga we wzroście drzewostanów poprzez humifikację ściółki; ważna rola przypadła tu wielkoowocnikowym pedobiontom i ryzobiontom. Te ostatnie, dzięki zjawisku mikoryzy, szczególnie przyczyniają się do rozwoju leśnej dendroflory.

W wymienionych powyżej grupach ekologicznych jest wiele grzybów niejadalnych, a nawet trujących. Ich owocniki są niszczone przez bezmyślnych zbieraczy grzybów. Dlatego, nie bez przyczyny, Minister Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa w Rozporządzeniu z dnia 6 kwietnia 1995 (i późniejszych) zakazał niszczenia wszelkich gatunków grzybów poprzez m.in. rozgrzebywanie ściółki i odsłanianie grzybni oraz tratowanie owocników. Wszystkie grzyby (także te trujące i niejadalne) zostały umieszczone na liście chronionych gatunków roślin (oj, to przyzwyczajenie!). Utworzono dla nich dwie kategorie: gatunki pod częściową ochroną i ochroną ścisłą. Do zbioru zostały dopuszczone wyłącznie owocniki gatunków jadalnych pod częściową ochroną. Zabroniono natomiast pozyskiwania owocników gatunków pod ścisłą ochroną oraz owocników gatunków dopuszczonych do zbioru, ale zbyt małych, o wątpliwych raczej walorach użytecznych. Egzemplarze stare powinny być również oszczędzane, by mogły wysiać zarodniki dające początek nowym populacjom grzybów (zwykle są one zaczerwione i nadto ciężkostrawne lub nawet trujące z powodu obecności na nich toksycznych mikroskopijnych grzybów pleśniowych).
Według wspomnianego “Rozporządzenia” 21 gatunków zostało zaliczonych do grupy grzybów pod ścisłą ochroną. Należą one, z wyjątkiem sromotnika bezwstydnego, do grzybów rzadkich, często nawet zagrożonych wymarciem. W Lasach Oliwskich (TPK) występuje przynajmniej 11 przedstawicieli tej grupy. Są to: pospolity sromotnik bezwstydny (Phallus impudicus), rzadki mądziak psi (Mutinus caninus) i żagiew okółkowa (Polyporus umbellatus), lokalnie częsty szmaciak gałęzisty (Sparassis crispa), flagowiec olbrzymi (Meripilus giganteus), szyszkowiec łuskowaty (Strobilomyces floccopus), podgrzybek pasożytniczy (Xerocomus parasiticus), unikatowa soplówka jeżowata (Hericium erinaceum), smardz jadalny (Morchella esculenta), naparstniczka czeska (Verpa bohemica) i purchawica olbrzymia (Langermannia gigantea). Ostatni wymieniony gatunek wyrasta na łąkach, skrajach zadrzewień, nieużytkach i znajduje się w ekspansji, podobnie jak flagowiec olbrzymi, gatunek coraz częstszy na siedliskach zastępczych w Trójmieście i jego okolicach.
Można śmiało stwierdzić, że chroniąc siedliska wielu niezwykle pożytecznych grzybów przyczyniamy się do skutecznej ochrony naszych lasów. Użyte określenie: ,,grzyby pożyteczne” i ich przeciwieństwo – ,,grzyby szkodliwe”, odnosi się wyłącznie do lasów gospodarczych, zwykle sztucznych nasadzeń. W odniesieniu do naturalnych ekosystemów traci sens pojęcie gatunek “szkodliwy” lub ,,pożyteczny”, bowiem w Naturze nie ma, po prostu, szkodników ani też organizmów pożytecznych – to wymysł hodowców lasu, czerpiących z pozyskiwanego drewna korzyści materialne. Stąd patrzą oni na środowisko leśne prawie wyłącznie w aspekcie ekonomicznym.

Jak dotąd znajomość grzybów wśród społeczeństwa ogranicza się prawie wyłącznie do ich zbierania, któremu towarzyszy często dewastacja grzybni oraz niepotrzebne niszczenie starych, zarodnikujących owocników. Dlatego, aby grzyby uratować, należy szerzyć wiedzę o nich. Niniejsze opracowanie ma właśnie takie zadanie. Jeżeli przyczyni się do lepszego poznania i zrozumienia roli grzybów w lesie, i w konsekwencji do ochrony tego środowiska, to spełni swoją rolę. Przypuszczam, że powyższy artykuł pozwoli lepiej zrozumieć na przykładzie grzybów leśnych czym zajmuje się EKOLOGIA, termin bardzo modny i medialnie nośny, choć zwykle stosowany niewłaściwie poprzez utożsamianie go z ochroną środowiska, a to przecież zupełnie różne pojęcia.

Sądzę też, że znajomość ekologii grzybów leśnych, nawet w ograniczonym zakresie, w znacznym stopniu ułatwi zbieranie i rozpoznawanie więcej ich gatunków. Życzę pomyślnego zbioru grzybów, prowadzonego we właściwy sposób, tzn. jak najmniej szkodzący leśnemu środowisku, dającego przy okazji wiele satysfakcji zbieraczowi.

Darz Grzyb!!!

Na podstawie pracy zbiorowej: “Ścieżki przyrodniczo-dydaktyczne w Trójmiejskim Parku Krajobrazowym”, Wyd. Gdańskie, Gdańsk 1998.